Od crvene zastave do crvene petokrake: prikaz moderne političke povijesti crvene boje

Tekst prvotno objavljen u dva dijela na web stranici Mreže antifašistkinje Zagreba (MAZ) dijelimo ovdje u cijelosti.

Sažetak

U modernoj povijesti crvene boje različite su bile manifestacije crvene bile u politici. U tekstu se prati i objašnjava razvoj crvene od predrevolucionarnog modernog doba, zatim upotrebe crvenih zastava u događajima Francuske revolucije 1789. i Proljeća naroda 1848., do pojave crvene petokrake u Ruskom građanskom ratu nakon Oktobarske revolucije 1917. Prikaz moderne političke povijesti crvene završava se današnjim kontrarevolucionarnim revizionizmom spram komunističkog nasljeđa, pa tako i spram crvene boje kao simbola radikalne egalitarne politike revolucije.

Uvod

Sva simbolika proizvod je kulture određenog društva, naročito simbolika boja u politici. Za svaku boju pronaći će se da u kulturi jednog društva simbolizira nešto što u kulturi drugog društva neka druga boja simbolizira taj isti fenomen. Usporedba simbolike boja još više se usložnjava kad se ima na umu da i unutar istog društva određena boja ne simbolizira isto danas što je simbolizirala nekoć u prošlosti tog istog društva. Kultura se mijenja, promjena je vječna; čemu onda prikaz političke simbolike neke boje, kad je posrijedi kulturni i historijski relativizam u samom fenomenu simbolike? Upravo što iz povijesnog prikaza simbolike crvene boje možemo uvidjeti našu lijevu povijest u zadnjim stoljećima i što iz tog pregleda biti crvene možemo se obraniti od miješanja odgovornosti ljevice za zločine desnice. Crvena je naša boja i nije slučajno da je baš ona baština moderne revolucionarne povijesti i sadašnjosti.

Crvena je u povijesti najpolitiziranija boja: najčešće je označavala krv, opasnost, rat, uzbunu, izvanredno stanje, Kristovu krv, poredak, vlast, moć, autoritet, da bi na kraju postala u modernoj povijesti simbol revolucije i klasne borbe radnog naroda kroz anarhističke, komunističke i socijaldemokratske kolektive, te kroz sindikalne i antifašističke pokrete. Crvena boja nije slučajno najpolitiziranija boja, jer crvena nas univerzalno asocira na ono što je u nama: krv, život, pa time i strah od nasilja i smrti, od krvi koja iz ranjenog tijela teče, od nesreće i nepravde. Crvena simbolizira borbu, a srž politike je borba za moć, stoga je crvena simbol inherentne dinamike same politike. U čovjeku je crvena, u politici je crvena (simbol rata kao početka i kraja politike). Vojnici Rimskog Carstva nerijetko su nosili crvenu boju kao simbol Marsa, boga rata; crveni križ na zastavi Engleske simbol je krvavog ‘junaštva’ križara, a crvene trake na zastavi Sjedinjenih Država simboliziraju požrtvovnost prvih američkih država u Ratu za neovisnost od Ujedinjenog Kraljevstva (bijele trake simboliziraju nevinost u tom ratu). U Francuskoj revoluciji 1789. politička se simbolika crvene radikalno mijenja, kao što se sve od Francuske revolucije politički radikalno mijenja. Ideološki spektar od ljevice do desnice počinje se u Francuskoj revoluciji imenovati ljevicom i desnicom, i svaki društveni čin se politizira te priroda i ono ‘božansko’ postaje sve manje prirodnim i ‘božanskim’, a sve više društvenim, odnosno političkim pitanjem, pa tako i politika crvene boje.

Revolucija crvene

Pripovijest Velike francuske revolucije nam je tijekom školovanja više puta ispričana, uvijek u reduciranom formatu, kako odgovara uzrastu i ideološkim potrebama režima. Za političku povijest simbolike crvene iz spomenute revolucije važna su nam tri događaja koja označavaju uspon, vrhunac i pad političkog intenziteta crvene: pad Bastille 1789., masakr na Marsovim poljima 1791. te formalizacija zastave Francuske kao trikolorke kakva je i danas. Pad Bastille 14. srpnja službeno je označio početak revolucije, odnosno početak kraja starog režima (ancien régime) apsolutističke monarhije na feudalnim osnovama. Bastilja je bila ozloglašena tamnica u kojoj su bili i politički zatvorenici. Vidjevši da se oružane snage monarhije okupljaju oko Pariza, pobunjeni se narod usmjerio prema Bastilji i porušio tu tvrđavu, oslobodivši zatvorenike i opskrbivši se oružjem i ostalim resursima potrebnim da revoluciju oružjem i ljudstvom obrane od kontrarevolucije. U tim svjetskopovijesnim scenama narodna milicija Pariza koja je predvodila marš prema Bastilji nosila je na sebi kokarde crveno-plave boje, tradicionalne boje Pariza.

Umjereni revolucionar i sudionik Američkog rata za nezavisnost, utjecajni vojskovođa Gilbert du Motier de La Fayette da osujeti radikalizaciju revolucije protiv plemstva u simboliku crveno-plave kokarde predložio je Narodnoj skupštini da se uvrsti bijela boja između crvene i plave, boju koja tradicionalno simbolizira plemstvo, propagirajući time da je plemstvo također uz narod protiv monarhije. Sveklasno i staleško jedinstvo u tom trenutku bio je pragmatični savez u novonastaloj revolucionarnoj Narodnoj skupštini protiv apsolutističke monarhije. Još se nije znalo dokle će ići revolucija i ljevičari, centristi i desničari imali su svoje planove, pa i svoje stranke i frakcije. Bijela boja je bila pragmatični kompromis. Tad se ubrzo stvorila i prva trikolorna zastava revolucionarne Francuske u kojoj je prva boja bila crvena, druga bijela, treća plava (obrnutog redoslijeda boja od današnje). Ta Francuska još nije republika, a za sudbinu monarhije se tad pregovaralo.

Međutim, revolucija vrije i događaji se munjevito mijenjaju. 1791. kralj Luj XVI. bježi s obitelji iz Versaillesa maskiran u sobara u namjeri da dospije do periferije Francuske gdje se nada da će pronaći političke simpatizere spremne za kontrarevolucionarnu kontraofanzivu. Pripadnici Nacionalne garde prepoznali su kralja i vratili ga u Pariz gdje su radikalnije političke struje (kordiljeri i jakobinci) u Narodnoj skupštini smjesta tražili da se kralja svrgne i da se Francusku proglasi republikom. Zbog prevage desnice u Skupštini, kralj je obranjen kao i ustavna monarhija. Pobunjeni narod okupio se u Parizu na Marsovim poljima (Champ de Mars) da potpiše peticiju da se razvlasti kralja (jer je kralj bijegom raskinuo ugovor s narodom) i da se raspiše referendum o proglašenju republike. Peticija je bila umjerena, centristi (žirondinci) su je sastavili, ali mobilizaciju pariškog stanovništva, čiji je broj dosegao do 50.000, proveli su radikalnije snage demokracije (kordiljeri i jakobinci). Okupljeni narod radikalizirao je stanje revolucije da su gradske vlasti mobilizirale Nacionalnu gardu. Gradonačelnik Pariza Jean-Sylvain Bailly procijenio je situaciju politički preopasnom i pripadnicima Nacionalne garde signalizirao je crvenom zastavom proglašenje izvanrednog stanja, što je omogućilo Nacionalnoj gardi, tom represivnom aparatu na terenu, da može s okupljenim narodom raditi što god misli da je potrebno. Simbolom crvene zastave komandant Nacionalne garde Lafayett dobio je ovlasti da nasilno rastjera narodne mase, čime je započelo pucanje po okupljenom narodu. Plemstvo na čelu represivnog aparata branilo je kralja u revoluciji tako što je vatrenim oružjem strijeljao narod koji je htio da se revolucija nastavi dalje. Revolucionarne snage poput kordiljera i jakobinaca, primjerice Danton i Robespierre, iskoristili su taj simbolični politički trenutak borbe unutar revolucije tako što su izokrenuli značenje crvene zastave u korist revolucije. Revolucija crvene dogodila se upravo u revoluciji. Crvena zastava je bila signal autoritarnosti režima da represijom vrati pobunjeni narod u pasivno stanje, ali nakon prolivene narodne krvi od represije, revolucionari su revolucionirali simboliku crvene da simbolizira i memorializira krvave borbe naroda za revoluciju. Otad je crvena i crvena zastava simbol krvave borbe naroda za demokraciju, a ne simbol reda i poretka utemeljenog na sili i dominaciji. 

Ubrzo nakon tih događaja ljevica dobiva vlast u Francuskoj revoluciji i u periodu jakobinske vladavine, monarhija je ukinuta, kralj i kraljica pogubljeni, republika je proglašena, Nacionalni je konvent osnovan i demokratizacija revolucije je sve više nastavljena: pravnopolitički ukida se u potpunosti staleška podjela, provodi se sekularizacija i racionalizacija države, uvodi se opće muško pravo glasa, ukida se imovinski cenzus, uvodi se pravo na pobunu i ostale tekovine socijalne demokracije koje su danas standard, npr. pravo na obrazovanje. I u tom vrtlogu revolucije, nastaloj na tlu višetisućljetne monarhističke Europe, kad doslovce nadiru sa svih strana neprijatelji izvana i iznutra, Nacionalni konvent 1794. odlučuje formalizirati zastavu nove republike po modelu trikolorke, ideji slikara revolucije Jacques-Louis Davida, u redu boja kakva je i današnja zastava Francuske.

Opet je pragmatičnost uvela bijelu boju kraljevstva, ali reinterpretirana je revolucijom u zakonitost, tj.  jednakost pred zakonom. Plava je sloboda (liberté), bijela jednakost (égalité) i crvena je bratstvo (fraternité) jedne i jedinstvene nacije. Crvena je opet bila revolucionarna, ali prema van zajednice, prema ostalim nacijama svijeta. Međutim, trikolorka se formalizirala kao cjelovit paket buržoaske revolucije protiv monarhističke i feudalne Europe. Nakon pada Napoleona Bonapartea, svako pokazivanje te revolucionarne trikolorke u Francuskoj i Europi bilo je smatrano politički sumnjivim činom, a pokazivanje samo crvene zastave pogotovo, ali ono je bilo rjeđe, jer sjećanje na radikalnije dane revolucije ostalo je pretežito u lijevim i radikalnijim krugovima revolucionara i u strahu desnice koja je svesrdno podržala pad Robespierra i uspon Napoleona.

Crvena je klasna borba

Nakon pada jakobinaca 1794. pojavljuje se termidorska reakcija u obliku novouspostavljenog tijela Direktorija kao sirova i žestoka osveta buržoazije za previše demokracije u revoluciji, čime je utabala put prema Napoleonovoj autokraciji. U tom periodu pojavljuju se prve ozbiljnije političke artikulacije komunizma u političkoj misli revolucionara François-Noël Babeufa i praksi sljedbenika njegove doktrine za društvom bez privatnog vlasništva tzv. babuvisti. Zavjera Babeufa i babuvista za nasilnim svrgavanjem Direktorija je osujećena i ti protokomunisti su uhićeni 1797., a Babeuf giljotinom pogubljen iste godine. Sjećanje na njihovu radikalno egalitarističku politiku u duhu revolucije, u skladu s radikalnodemokratskim duhom crvene zastave, ostalo je u memoriji europskih radikalno lijevih i socijalističkih krugova i kružoka u sljedećim desetljećima. 

Godine 1830. Stendhal objavljuje roman Crveno i crno, koji simbolikom buržoaski evocira sukobe republikanskih težnji revolucionara te antidemokratske mržnje klerikalnih monarhista, da bi se taj crveni subjekt godinu dana kasnije našao van tih idealističkih priča u konkretno materijalnom subjektu proletariziranog industrijskog radnika. Godine 1831. pojavljuje se u Lyonu prvi radnički politički štrajk uopće, štrajk radnika kao klase za sebe. Ti tkalački radnici podižu upravo crvenu zastavu kao svoj simbol borbe, simbol krvi rada, krv nastalu u radničkoj borbi, dakle, simbol klasne borbe. Crvena otad polako postaje ne samo simbol revolucionarnosti demokracije, nego i simbol klasne borbe radničke klase protiv vladavine buržoazije, nasuprot trikolorke kao nacionalne borbe buržoazije protiv starog poretka monarhijskog feudalizma. Ali Lyon nije Pariz, niti je Pariz cijeli svijet, iako je Pariz politički i intelektualno glavni grad 19. stoljeća. Do globalne pojavnosti crvenosti kao socijalističke politike te crvene zastave dug je put, ali Francuska je opet prva stanica politizacije.

Uslijed višegodišnjeg lošeg ekonomskog stanja u cijeloj Europi, počeli su nemiri i napetosti u europskim carstvima, na koncu i otvoreni ustanci na Siciliji i u Francuskoj početkom 1848. Poznati Manifest komunističke partije, pamflet koji su Karl Marx i Friedrich Engels tjednima cizelirali, objavljen je u Londonu 21. veljače 1848., a barikade radnog naroda već su postavljene 22. veljače 1848. na ulicama Pariza. Revolucija je u punoj snazi, 25. veljače 1848. Francuska je nakon više desetljeća ponovo proglašena republikom. Cijela monarhistička Europa ponovo drhti od radikalizma nove Francuske revolucije. Narodi diljem Europe ustaju protiv svojih vlada; događaj koji će se nazvati Proljećem naroda 1848. je započeo. Privremena vlada Druge Republike počela je odmah provoditi konzervativne ekonomske politike nauštrb pobunjene radničke klase koja je tražila socijalističke ekonomske politike. Vlada je ukidala politiku Nacionalnih tvornica, zatvorivši ustanove koje je upravo mlada Druga Republika osnovala da suzbije nezaposlenost i glad među pauperiziranom radničkom klasom. Bijes radničke klase bio je neminovan. Dijelovi radničke klase Francuske masovno su se okupili u Parizu i sukobivši se s Nacionalnom gardom politički su kolektivno memorijalizirali događaj za sva vremena kao Junski ili Lipanjski ustanak 1848. U tom ustanku liberalnodemokratska Francuska u ime republikanskih tekovina slobode, jednakosti i bratstva streljala je okupljenu masu radnika koji su zagovarali više socijalnu i demokratsku republiku Francusku. Taj čin krvoprolića toliko se urezao u svijesti europske ljevice da je otad revolucionarna republikanska trikolorka postala omražena, a crvena zastava klasne borbe u Francuskoj promovirana je kao sjećanje na krvavi ustanak francuske radničke klase u lipnju 1848. Otad se socijalistička politika svih vrsta poistovjetila sa crvenom bojom i zastavom, a tradiciju trikolorke francuskih revolucija bacili su svi socijalisti u smetlište historije.

Crna kontrarevolucija protiv crvene revolucije

Od krvavog junskog ustanka 1848. socijalistička politika, bilo da je anarhistička, komunistička ili socijaldemokratska, nosila je crvenu zastavu na svojim skupovima kao sjećanje na mukotrpnu borbu radničke klase u borbi za emancipaciju čitavog čovječanstva od kapitalističke vladavine buržoazije. Bitka između rada i kapitala bila je novopronađena bitka između crvenog i crnog. I kad anarhisti (prudonisti) formiraju Parišku komunu 1871., izvjesit će crvenu zastavu kao zastavu radničke klase. Anarhisti favoriziraju crnu boju kao radikalni prekid sa starim svijetom, ali imaju afinitet prema crvenoj boji kao otad tradicionalnoj simboličkoj vezi s klasnom borbom radničke klase protiv kapitala. Istu simpatiju prema crnoj boji imat će i svi fašisti iz istog razloga apsolutnog prekida s postojećim svijetom, ali iz krajnje desne perspektive: prekid s iole demokratskim i modernističkim obrisima kapitalizma u ime ustoličenja novog tipa nacionalističke autokratske vlasti koja će tobože ponovo roditi naciju kroz ukidanje klasne borbe i dominaciju nad drugim narodima i državama. Crna boja u anarhista simbolizira totalni raskid sa svijetom hijerarhija, a u fašista raskid sa svijetom bez hijerarhija (anarhija). Odabir boja jesu donekle kulturno arbitrarne, ali zbog konstelacija ideja u zajedničkom intelektualnom prostoru boje su već predodređene da budu manifestacije određenih političkih strujanja. Nisu se protofašisti u Rusiji bez razloga nazvali crnostotinašima, a predstavnici crvenih bili upravo socijaldemokrati, štoviše, boljševici koji su proveli Oktobarsku revoluciju 1917., tu najcrveniju revoluciju ikad u povijesti čovječanstva.

Uslijed Oktobarske revolucije, tog drugog tektonskog političkog događaja nakon Velike francuske revolucije 1789., pojavljuje se drugi crveni simbol, naime simbol crvene zvijezde. Otkako je započela Oktobarska revolucija otpočeo je i građanski rat u Rusiji. Revolucionarne snage Oktobarske revolucije, predvođene boljševicima, formirale su crvenu armiju, tu vojsku radnog naroda (prije svega klase seljaka i radnika, zbog čega se isticao simbol srpa i čekića!) i u njoj se spontano počela pojavljivati crvena zvijezda petokraka na kapama vojnika da bi se crvenom bojom razlikovala od bijele carske vojske koja je imala i zvijezde i drugo znakovlje. Crvena se u ratovanju vrlo jasno ističe, što vizualno i što politički, tako se smanjuju mogućnosti greške tko je neprijatelj u građanskom ratu. Istu će politiku provesti jugoslavenski partizani u NOB-u uvodeći boljševičku simboliku da nastave komunističku revoluciju u borbama Drugog svjetskog rata. Isto će tako činiti komunističke snage tako i u drugim građanskim i antiimperijalističkim ratovima, npr. u Grčkoj, Kini, Vijetnamu… 

Međutim, u Španjolskom građanskom ratu crvena će boja biti i među anarhistima (crveno-crna) i kod staljinističkih komunista i kod trockista i socijalista (POUM), a oni će se međusobno sukobiti protiv crne reakcije frankista. Tanka crvena nit neće biti dovoljna refleksija za pobjedu nad kontrarevolucijom, pogotovo kad će globalne snage reakcije u antikomunističkim politikama početi na intelektualnom planu svakodnevno, naročito od same pojave Oktobarske revolucije, proizvoditi historijske revizionizme, teorijske fabrikacije i otvorene političke laži kako bi svaku socijalističku ideju i praksu iskorijenili iz svakog društva. Ponovo će se u Hladnom ratu sve boje ujediniti protiv crvene i rušit će iznutra i izvana sve naše berlinske zidove u ime slobode kapitala, nacionalizma i fašizma. Na prostoru Jugoslavije tako će bivša Jugoslavenska narodna armija, nekoć armija bratstva i jedinstva jugoslavenskog komunističkog režima, s komunističkom ikonografijom na sebi kročiti po multietničkom Vukovaru 1991. i pod crvenom  petokrakom ubijati civile i ranjenike. Kako objasniti taj gnjusni čin simboličke izdaje svega što politička povijest crvene boje predstavlja? Upravo kako i dolikuje kontrarevolucionarima. I njima se gadi crvena, pa tako i crvena petokraka, naročito sa srpom i čekićem. Ruše se komunistički spomenici, šaraju se zvijezde petokrake sa srpom i čekićem, ali za potrebe historijskog revizionizma i demoniziranja komunizma, ističu se zločini npr. u Vukovaru počinjeni s tim simbolima? Desnici su se gadili ti simboli jednako kao i bratstvo i jedinstvo naroda, pa su istovremeno ukidali te simbole i provodili etničko čišćenje na prostoru Jugoslavije. U glavnom tjedniku JNA tzv. Narodna armija 23. listopada 1991. (prije pada Vukovara) objavljuje se odluka da će nove odore JNA u prvim danima 1992. biti bez komunističkih obilježja, napose bez crvene petokrake. Drugim riječima, kontrarevolucionarno reformirana JNA provodila je etnička čišćenja sa crvenom petokrakom na sebi naprosto zato što im je bio viši prioritet provoditi nacionalističke politike eliminacije i dominacije drugih naroda, negoli najprije skinuti komunistička obilježja, pa onda biti simbolički očišćeni od crvene povijesti da čiste savjesti provode crne politike ubijanja nevinih. Kako sad imaju na snimcima i u sjećanju da su suvremene zločine činili vojnici s crvenim zvijezdama, sad braća i sestre po crnim etnonacionalističkim politikama mogu kriviti te crvene i za ono što su sami činili i propagirali. Win-win pozicija, do trenutka kad se mi ostali prisjetimo doista tko su bili crveni i što je crvena boja u političkoj povijest bila i u što se razvila. Ovaj tekst služi tom pobjeđivanju crnih.